فصلنامه مطالعات راهبردی

چکیده مهاجرت نخبگان به‌عنوان چالشی ساختاری برای کشورهای درحال‌توسعه، ازجمله ایران، پیامدهای گسترده‌ای در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و امنیت ملی دارد. این پژوهش باهدف تحلیل ساختاری عوامل مؤثر بر مهاجرت نخبگان و ترسیم سناریوهای آینده آن، با اتکا به چهارچوب نظری «کانکتوگرافی» پاراگ خانا و با استفاده از رویکرد آینده‌پژوهی انجام ‌شده است. پرسش اصلی این است که سناریوهای محتمل آینده مهاجرت نخبگان در ایران تحت‏تأثیر کدام عوامل ساختاری شکل می‌گیرند و چگونه می‌توان این سناریوها را برای ارتقای امنیت ملی مدیریت کرد؟ روش پژوهش ترکیبی بوده و در سه مرحله شامل: مطالعه کتابخانه‌ای و احصای مؤلفه‌ها، تحلیل اثرات متقابل با نرم‌افزار میک‏مک و سناریونویسی براساس چهارچوب GBN اجرا شد. براساس تحلیل‌های ساختاری، دو عامل «حکمرانی و نهادها» و «جریان‌های جهانی» به‌عنوان پیشران‌های کلیدی شناسایی شدند. با درنظرگیری این دو متغیر، چهار سناریوی محتمل برای آینده مهاجرت نخبگان ترسیم شد: «گردش فعال استعدادها»، «فرار مغزهای متصل»، «توسعه درون‌زا و پایدار» و «رکود و انزوای استعدادها». یافته‌ها نشان می‌دهد که راهبرد مؤثر برای مدیریت مهاجرت نخبگان، نیازمند اصلاحات بنیادین در نظام حکمرانی، تقویت پیوندهای سازنده با شبکه‌های جهانی علم و فناوری و حرکت به سمت اقتصاد دانش‌بنیان است. این پژوهش بر لزوم گذار از نگاه تک‏علتی به رویکردی سیستمی و شبکه‌ای در سیاست‌گذاری این حوزه تأکید می‌ورزد.