فصلنامه مطالعات راهبردی

چکیده مهاجرت نخبگان به عنوان چالشی ساختاری برای کشورهای در حال توسعه از جمله ایران، پیامدهای گسترده‌ای در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و امنیت ملی دارد. این پژوهش با هدف تحلیل ساختاری عوامل مؤثر بر مهاجرت نخبگان و ترسیم سناریوهای آینده آن، با اتکا به چارچوب نظری کانکتوگرافی پاراگ خانا و با استفاده از رویکرد آینده‌پژوهی انجام شده است. پرسش اصلی این است که سناریوهای محتمل آینده مهاجرت نخبگان در ایران تحت تأثیر کدام عوامل ساختاری شکل می‌گیرند و چگونه می‌توان این سناریوها را برای ارتقای امنیت ملی مدیریت کرد؟ روش پژوهش ترکیبی بوده و در سه مرحله: مطالعه کتابخانه‌ای و احصای مؤلفه‌ها، تحلیل اثرات متقابل با نرم‌افزار MICMAC و سناریونویسی بر اساس چارچوب GBN اجرا گردید. بر اساس تحلیل‌های ساختاری، دو عامل «حکمرانی و نهادها» و «جریان‌های جهانی» به عنوان پیشران‌های کلیدی شناسایی شدند. با درنظرگیری این دو متغیر، چهار سناریوی محتمل برای آینده مهاجرت نخبگان ترسیم گردید: گردش فعال استعدادها، فرار مغزهای متصل ، توسعه درون‌زا و پایدار و رکود و انزوای استعدادها. یافته‌ها نشان می‌دهد که راهبرد مؤثر برای مدیریت مهاجرت نخبگان، نیازمند اصلاحات بنیادین در نظام حکمرانی، تقویت پیوندهای سازنده با شبکه‌های جهانی علم و فناوری و حرکت به سمت اقتصاد دانش‌بنیان است. این پژوهش بر لزوم گذار از نگاه تک‌علتی به رویکردی سیستمی و شبکه‌ای در سیاست‌گذاری این حوزه تأکید می‌ورزد.

چکیده در گذشته نگاه یک‌طرفه‌ای مبتنی بر راهبرد بازدارندگی در قبال مهاجرت متخصصان وجود داشت، اما امروزه بازگشت متخصصان به میهن خود در قالب مجاری متنوعی از جمله بازگشت کارآفرینانه در دستور کار دولت ها قرار دارد. این پژوهش با هدف شناسایی عوامل مؤثر بر بازگشت کارآفرینانه متخصصان ایرانی خارج از کشور، به روش پیمایشی انجام شده است. جامعه آماری پژوهش را مجموعه 217 نفر از متخصصان و فارغ‏ التحصیلانی که از طریق طرح همکاری با متخصصان و دانشمندان ایرانی غیرمقیم به کشور بازگشته‌ و کسب‌وکار خود را راه‌اندازی کرده‌اند، تشکیل می‌دهند. نتایج حاصل از توزیع پرسشنامه حاکی از آن است که نُه عامل بر بازگشت کارآفرینانه متخصصان و فارغ‌التحصیلان ایرانی اثرگذار هستند که به ترتیب اهمیت عبارتند از: دسترسی به شبکه‌های شخصی و خانوادگی، احساس وظیفه نسبت به کشور مادری، هزینه‌های پایین‌تر راه‌اندازی کسب‌وکار، فرصت‌های کارآفرینی، وضعیت اکوسیستم کارآفرینی، دسترسی به شبکه‌های علمی و دولتی، وضعیت کلی کشور، برنامه‌ها و سیاست‌های تشویقی دولت و چالش‌های مهاجران در کشور میزبان.