فصلنامه مطالعات راهبردی

چکیده

عراق کشوری با نود سال سابقه تاریخی است، اما در طی این مدت هنوز نتوانسته بر مشکلات تحکیم بنیان‏های مادی و معنوی خود فایق آید. در بخش دولت‏سازی، سه مشکل اصلی عراق شامل نقش بریتانیا در ایجاد دولت‏سازی ناقص، نفوذ و حضور نظامیان در حکومت و قدرت سیاسی و در نهایت، تحصیل‏دار بودن دولت عراق می‏باشد. بخش دوم فرایند ملت‏سازی را مورد بحث قرار داده و نشان می‏دهد مشکل ساختگی‏بودن عراق، تعارض مفاهیم مختلف ملی‎گرایی و در نهایت، ترکیب ملی‏گرایی با ایدئولوژی‎های مختلف، باعث مشکله هویت ملی در عراق شده است. در بخش بازسازی عراق پس از سال 2003 نیز فرایندهای طی‏شده و دورنمای آینده را با توجه به تجارب تاریخی مورد بررسی قرار می‏دهد

چکیده

در صحنه معادلات قدرت در عراق جدید، چهار دسته از بازیگران، یعنی آمریکا و نیروهای ائتلاف، گروههای قومی و مذهبی داخلی، همسایگان عراق و سازمان‏های تروریستی و خشونت‏طلب جهانی حضور دارند و هر یک می‏کوشند آینده‏ای برای عراق رقم زنند که دلخواه و مطلوبشان است.در این مقاله، کوشش می‏شود با تحلیل اهداف، امکانات، منافع و استراتژی‏های بازیگران مزبور، برآوردی از اوضاع کنونی و آینده عراق در قالب سناریوهای کوتاه مدت ارائه شود و در پرتو آن، سناریوی مطلوب جمهوری اسلامی ایران در بین گزینه‏های محتمل عراق آینده، ارزیابی و مورد تحلیل قرار گیرد.

چکیده

مقاله حاضر ضمن درک اهمیت تغییر رژیم و فضای سیاسی – اجتماعی عراق جدید به تبیین عناصر و متغیرهای داخلی تأثیرگذار بر سیاست و رفتار خارجی این کشور می‎پردازد. سؤال محوری این است که منابع داخلی مؤثر بر شکل‏گیری سیاست خارجی عراق کدامند؟ فرضیه در پاسخ، مدعی است سیاست خارجی عراق جدید همانند دوران پادشاهی و جمهوری، تا حدود زیادی متأثر از منابع پایدار و ثابت داخلی است که ناسازگاری میان هویت و حاکمیت و یا دولت و ملت، دشواری‏های ژئوپلیتیکی، اقتصاد وابسته به نفت و هویت و ارزش‏های مشترک عربی از مؤلفه‏ها و ویژگی‏های اصلی آن هستند. به‏رغم تغییر ساختار حقوقی، این عناصر و ویژگی‏ها چندان تغییری نیافته و بعید است در آیندۀ نزدیک دگرگون شوند.

چکیده

شکل‏گیری سلفی‏گری، یکی از مهم‏ترین رویدادهای ایدئولوژیکی و فکری تاریخِ مسلمانان به شمار می‏آید که توانسته است به پشتوانة ادبیات فقهی و کلامی و نیز نشانه‏شناسی متکی بر شبکة معناییِ گسترده، نیاز به گرایش‏ها و جریان‏های سیاسیِ سلفی را مجسّم و آنها را در اشکال روز، بازتولید کند. در این میان، عراق با موقعیت حساس و وابستگی‏های عمیق ژئوپلتیکی متقابل با جمهوری اسلامی ایران، یکی از معدود کشورهایی است که همواره از بدو شکل‏گیریِ ایدة سلفی‏گری درگیر آن بوده است؛ به طوری که پس از اشغال عراق، این کشور به کانون اصلی فعالیت گروه‏های سلفی تبدیل شد و این جریان در تلاقی و همپوشانی با مدارهای قدرتمند سلفی‏، در جایگاه مهمترین بازیگر غیردولتی در صحنه تحولات عراق قرار گرفت. اینگونه نقش‏آفرینی در حلقة اولِ جغرافیای سیاسیِ ایران، واجد پیامدهای مهم برای جمهوری ‏اسلامی ایران است. متن حاضر، این تأثیرات را مورد توجه قرار داده است.

چکیده

هدف اصلی این نوشتار، بررسی چشم‏انداز و افق روابط کشورهای عرب با عراق جدید می‏باشد. عراق جدید جایگاهی متفاوت با عراق دوران صدام حسین در سیاست خارجی کشورهای عرب پیدا کرده است؛ چرا که این کشور در تاریخ، هویت و فرهنگ عربی جایگاه منحصر به فردی دارد. امروزه، امنیت هستی‏شناختی عربی به طور محسوسی با تحولات عراق جدید، دستخوش تغییرات عمده‏ای شده که این روند حساسیت رهبران عرب سنی و عرب‏گرا را برانگیخته است. این نوشته بر آن است تا سیاست‌ها و مواضع کشورهای عربی در قبال اشغال عراق، شرایط اخیر منطقه و روابط کشورهای عرب با دولت شیعی عراق را مورد کندوکاو قرار دهد. کنکاش گفتمان امنیت ملی و نظم عربی در برابر عراق پس از صدام و تأثیرات این گفتمان بر چشم‏انداز و افق سیاست خارجی کشورهای عربی، از زوایای مهم این نوشتار است.

چکیده

روابط آمریکا و عراق در دوره حکومت صدام مناسب نبود و با حمله عراق به کویت دوره‌ پرتنشی را آغاز کرد که به حمله نظامی و سرنگونی رژیم بعثی منجر شد. از سال 2003 تا 2009، عراق تحت اشغال آمریکا و نیروهای متحدین قرار داشت. با امضای قرارداد امنیتی بین‌ بغداد – واشنگتن، این وضعیت پایان یافت و مناسبات آنها بر اساس وجود دو دولت بنیان نهاده شد. در عین حال، در عمل، مناسبات عملی نظامی-امنیتی عراق و آمریکا بر پایه وضعیت سیاسی و امنیتی عراق، سیاست‌های آمریکا به ویژه دولت اوباما در برابر عراق و منطقه، و روابط جمهوری اسلامی ایران با آمریکا تعیین می‌شود. این مقاله، با توجه به این سه مؤلفه، چشم‌انداز مناسبات نظامی- امنیتی عراق و آمریکا را تبیین می‌کند.

چکیده

عراق آینده، برآیندی از وضعیت کنونی و گذشته این کشور، نوع بازیگری و تمایلات بازیگران مؤثر اعم از داخلی و خارجی، فرصت‏ها و تهدیدات پیش‏روی و آسیب‏پذیری‏ها و مزیت‏های آن در عرصه داخلی و منطقه‏ای است. در این چارچوب، مقاله حاضر به تخمین راهبردی عراق آینده می‏پردازد و این مهم را از خلال نقد سناریوی ایده‏آلیستی امکان‏پذیر می‏داند. این سناریو، شامل وضعیتی است که قانون اساسی عراق جدید، در قالب نوعی هدف‏گذاری راهبردی برای آینده این کشور ترسیم کرده و شامل دو هدف دموکراسی‏سازی در داخل و صلح‏طلبی در سیاست خارجی است. نویسنده برای نقد این سناریو از رویکرد ساختاریابی سود می‏جوید و از خلال این نقد، به برآورد استراتژیک عراق آینده می‏پردازد. مطابق این رویکرد، واقعیات ساختاری عراق در چارچوب تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و اقتصاد سیاسی این کشور، موجب محدودیت‏ سناریوی ایده‏آلیستی و کشاکش میان آرمان‏ها و واقعیات در عراق آینده می‏شود.