فصلنامه مطالعات راهبردی

چکیده مقاله حاضر تلاشی برای بررسی موضوع «امنیت پایدار» در اسناد کلان نظام جمهوری اسلامی ایران شامل قانون اساسی، سند چشم‌انداز ایران 1400، قوانین برنامه‌های توسعه اول تا پنجم و سیاست‌های کلی برنامه‌های پنجم، ششم و هفتم توسعه و پیشرفت جمهوری اسلامی ایران است. پرسش اصلی مقاله این است که «در اسناد کلان نظام جمهوری اسلامی ایران چه روایتی از امنیت پایدار و اقدامات پایدارکننده امنیت ارائه شده است؟». در مقاله پس از بررسی سوابق نظری، مفهومی، روشی و موردی موضوع در منابع مختلف، ضمن تعریف مفاهیم «امنیت»، «پایداری» و سرانجام «امنیت پایدار» تلاش شده است مفاهیم، مقولات و مراجع امنیت پایدار در اسناد مذکور بر اساس چهار بعد سیاسی- اجتماعی، اقتصادی، امنیتی- دفاعی و زیست‌محیطی جستجو و استخراج شود. روش بررسی تحلیل مقوله‌ای اسناد و رهیافت پژوهش به پایداری و امنیت پایدار مفهومی نظری و راهبردی بوده است. نتایج حاصله نشان می‌دهد که بعد سیاسی- اجتماعی، بعد اقتصادی و بعد دفاعی- امنیتی به ترتیب بیشترین و بعد زیست‌محیطی کمترین تعداد مفاهیم و اقدامات را به خود اختصاص داده­اند. در خصوص توجه به بعد وضعیتی امنیت پایدار هم همین رتبه‌بندی مشاهده می‌شود، اگرچه در خصوص پایدارسازی وضعیت‌ها در نسبت با یکدیگر، گزاره‌هایی در اسناد مشاهده می‌شود، اما این وجه از پایداری مورد توجه کافی قرار نگرفته است. به‌علاوه به نظر می‌رسد که نگرش حاکم بر اقدامات پایدارکننده بیشتر مبتنی بر فرض ثبات وضعیت‌ها بوده تا متحول و آشوبناک‌بودن آن‌ها؛ موضوعی که در اقدامات پایدارکننده لازم است مورد توجه قرار گیرد.

چکیده پس از انقلاب هوش مصنوعی که موجب تحولی بنیادین در ابعاد مختلف امنیت ملی شد، «انقلاب ژنومیک» نیز در پیوند با پیشرفت‌های هوش مصنوعی و شکل‌گیری پلتفرم «سلامت عمومی دقیق»، به‌عنوان مرحلۀ بعدی این دگرگونی پارادایمی مطرح می‌شود. سلامت عمومی دقیق به معنای بهره‌گیری از فناوری‌های نوین برای پیشگیری هدفمند از بیماری‌ها و ارتقای سلامت از طریق سنجش دقیق عوامل بیماری‌زا، شرایط محیطی، رفتارها و آسیب‌پذیری‌های جمعیتی است؛ مفهومی که البته فراتر از حوزۀ سلامت، بر امنیت نیز اثرگذار خواهد بود. مقالۀ حاضر با رویکردی توصیفی- تحلیلی و با روش اسنادی، ضمن توصیف پلتفرم سلامت عمومی دقیق، به بررسی نقش آن در ایجاد تحولی اساسی در نحوۀ جمع‌آوری اطلاعات ژنومیک می‏پردازد و نتایج آن را در امنیت ملی واکاوی می‏کند. ازاین‏رو، پرسش اصلی پژوهش حاضر آن است که چگونه به‌واسطۀ تحقق پلتفرم سلامت عمومی دقیق، بدن انسان به حوزۀ جدید جنگ‌ورزی بدل شده و ژنومیک، مرجع جدید امنیت ملی خواهد بود. در چنین شرایطی، جنگ‌های زیستی از حملات محدود به مدل غالب جنگ‌ها تبدیل شده و نقطۀ صفرِ این تقابل‏ها نزدیک خواهد بود. درنهایت، در این پارادایم نوین، نوعی «نظم ژنومیک» ایجاد و محور امنیت و قدرت از سطح فرد و دولت به «ژنوم» منتقل می‌شود؛ به‏گونه‏ای که انسان در قالب داده‌های زیستی بازتعریف شده و حفاظت از داده‌های ژنومیک، معادل صیانت از امنیت ملی تلقی می‌شود. در پایان، با بررسی شرایط کشور ایران، لزوم توجه به این تحولات جهانی و تدوین هندسه نوین امنیت ملی بررسی خواهد شد.

چکیده فساد اقتصادی پدیده‌ای است که جایگاه مهمی در ادبیات سیاسی و اقتصادی یافته است و دولت‌‌های گوناگون همواره وعده‌‌ کاهش آن را در دستور کار قرار می‌‌دهند. این پدیده برای عموم جامعه نیز همواره حساسیت‌‌برانگیز بوده تا جایی که وقوع مصادیق آن، نشانه بی‌‌کفایتی در مدیریت خوانده می‌‌شود و خشم عمومی را دامن می‌زند؛ از این‌‌رو همواره سیاست‌‌گذاران در پی شناسایی عوامل مؤثر بر شکل‌‌گیری این پدیده بوده‌‌اند تا با تدابیر پیشگیرانه، از شکل‌‌گیری فساد و رسوایی اقتصادی جلوگیری کنند. نگرش به پرونده‎‌های فساد نشان می‌دهد که شرکت‌‌های شبه‌‌دولتی به دلیل ماهیت دوگانه دولتی- خصوصی خود، نقاط تاریکی را برای وقوع فساد فراهم می‌‌کنند. این پژوهش با آگاهی به نقش پررنگ شرکت‌‌های شبه‌‌دولتی در تکوین فسادهای اقتصادی به دنبال پاسخ به این پرسش است که در ساختار این شرکت‌ها چه نواقصی وجود دارد که موجب شکل‌‌گیری فسادهای اقتصادی می‌‌شود. پاسخ به این سوال، منجر به نفوذ به عمق پدیده فساد با نگاهی جزئی‌‌نگر و عمل‌گرا می‌‌شود و بینشی دقیق‌‌تر را برای متولیان پیشگیری از فساد فراهم می‌‌کند. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و بر اساس روش تحلیل مضمون متن 20 پرونده و هشت مصاحبه به دنبال کشف و شناسایی الگوها و مضامین از دل تجربیات زیسته مدیران شرکت‌‌های شبه‌‌دولتی و پرونده فساد مربوط به آن‌‌هاست. یافته‌ها نشان می‌دهند که حاکمیت شرکتی ضعیف، فرهنگ سازمانی مخرب و نظارت معیوب سه عامل و بستر اصلی برای وقوع فساد در شرکت‌های شبه‌دولتی است.

چکیده آب، اساس آبادانی و توسعه و پس از اکسیژن، حیاتی‌ترین عنصر طبیعت برای بقا و ادامه حیات بشر و سایر جانداران است. امروزه اهمیت منابع آبی بیش از هر زمان دیگری در مجامع بین‌المللی مطرح است و به‌ گفتمانی جهانی در مقیاس‌های کلان ملی و فراملی بدل شده است و به ‌نوعی ریشۀ بسیاری از همکاری‌ها یا مناقشات بین‌المللی در منابع آبی مشترک و فرامرزی شناخته می‌شود. پرسش‌ اصلی تحقیق این است که چه عواملی در حوضه‌های آبی مشترک، سبب‌ساز این مناقشات می‌شوند و چگونه می‌توان آن‌ها را به شیوه‌ای نظام‌مند شناخت؟ این پژوهش با هدف بررسی مناقشات آبی و دسته‌بندی آن‌ها صورت گرفته است و برای دستیابی به این هدف، مطالعات پیشین در این زمینه از جمله کتب، مقالات و سوابق موجود مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. از مطالعات صورت‌گرفته این‌گونه دریافت شد که مسائل گوناگونی همچون کمیت آب، کیفیت آب، زیرساخت‌ها، کنترل سیلاب، مدیریت مشترک، برق‌‌آبی، مسائل مرزی و آبیاری می‌توانند ایجادکنندۀ مناقشات آبی باشند. از طرفی هیچ‌یک از این عوامل به ‌تنهایی بر وقوع یا تشدید یک مناقشه آبی اثرگذار نیست؛ بلکه این مناقشات ماهیتی چندمتغیره دارند و تمامی این علل بر دیگری اثر متقابل می‌گذارند و می‌توانند سبب تشدید یا کنترل یکدیگر شوند. در نتیجه انواع مناقشات در این گروه‌ها و بر اساس علت وقوع‌شان و نیز منبع ایجاد مناقشات آبی به ‌عنوان شاخص دسته‌بندی شده است. در انتهای هر شاخص، مصداقی از هر نوع مناقشه شرح داده ‌شده است تا درک روشنی از روند بروز، تشدید یا کنترل این مناقشات ارائه شود.

چکیده تعارض و تنش یکی از ویژگی‌های کلیدی روابط جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی در طول دهه‌های گذشته بوده است. به‌رغم تلاش‌های متعدد برای کاهش تنش‌ها، این کوشش‌ها به نتایجی موفق برای ایجاد روابطی باثبات و همکاری‌جویانه بین دو کشور منجر نشده است. هدف این مقاله تحلیل علت‌های تنش بین ایران و عربستان سعودی در چهارچوب تحلیل لایه‌ای علت‌هاست. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد عوامل متعددی در لایه‌های مختلف در تداوم تنش بین ایران و عربستان اثرگذارند. در سطح لیتانی مواضع و کنش‌های رهبران دو کشور، میزان تنش‌ها و نوسان آن را در دوره‌های مختلف نشان می‌دهد. در لایه دوم یعنی عوامل سیستمی، بررسی تفاوت‌ها و اختلافات در سطح نظام‌های سیاسی و اقتصادی، رقابت‌های ژئوپلیتیک در سطح منطقه‌ای و همچنین تفاوت‌های دو کشور در اتخاذ سیاست‌ها و تعامل با نظام بین‌الملل ضروریست. در لایه سوم تعارضات هویتی و گفتمانی بین ایران و عربستان از مؤلفه‌های اثرگذار در تشدید تنش‌های بین دو کشور است؛ تعارضاتی که از تفاوت در جهان‌بینی و نگرش رهبران دو کشور و شکاف‌های مذهبی و قومی ناشی می‌شود. در لایه عمیق‌تر استعاره‌های عمومی مانند عجم، رافضی، عرب بدوی و استعاره‌های سیاسی مانند امپراتوری صفوی، اسلام آمریکایی و دولت وهابی وجود دارد که هر یک بیان‌کننده سطحی از نگرش‌های معطوف به ایران‌هراسی یا عرب‌هراسی است که به تداوم بی‌اعتمادی در روابط منجر می‌شود.

چکیده پژوهش حاضر با هدف تبیین سازوکارهای «چندجانبه‌گرایی عمل‌گرایانه» در سیاست خارجی عربستان‌سعودی، به بررسی نحوه‌ تداوم اتحاد امنیتی- راهبردی این کشور با ایالات‌متحده در کنار گسترش و تعمیق همکاری‌های اقتصادی با چین و روسیه در بستر ظهور نظم کثرت‌گرا می‌پردازد. چارچوب نظری پژوهش تلفیقی از واقع‌گرایی نئوکلاسیک برای تبیین چرایی و زمینه‌های ساختاری این راهبرد و نظریه‌ وابستگی متقابل پیچیده برای بیان چگونگی و سازوکارهای اجرایی آن است. همچنین روش پژوهش کیفی (تبیینی- تحلیلی) و مبتنی بر مطالعه موردی عربستان‌سعودی در دوره‌ ۲۰۱4 تا ۲۰۲۴ است. در این چارچوب، پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش محوری است که سیاست خارجی عربستان‌سعودی در بستر گذار ژئوپلیتیک نظام بین‌الملل چگونه و از رهگذر تعامل چه متغیرهای سیستمی و داخلی به سمت اتخاذ راهبرد چندجانبه‌گرایی عمل‌گرایانه سوق یافته است؟ فرضیه اصلی پژوهش این است که چندجانبه‌گرایی عمل‌گرایانه عربستان، سازوکاری برای حفظ اتحاد سنتی با آمریکا و هم‌زمان توسعه روابط اقتصادی با شرق از طریق موازنه‌گرایی مثبت بوده است؛ به‌گونه‌ای که نه منجر به واگرایی از غرب شده و نه وابستگی جدیدی به شرق ایجاد کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ریاض با بهره‌گیری از چندجانبه‌گرایی عمل‌گرایانه، توانسته است اتحاد امنیتی خود با واشینگتن را از الگوی سنتی نفت در برابر امنیت به یک شراکت متوازن مبتنی بر منافع متقابل تبدیل کند و هم‌زمان با جذب سرمایه و فناوری از شرق، مسیر استقلال استراتژیک خود را هموار سازد. در نتیجه، عربستان‌سعودی از یک متحد تابع به یک قدرت میان‌رده‌ی فعال و موازنه‌گر در نظم چندقطبی در حال ظهور بدل شده است.